تنبيه زبان زيانبارترين اعضاست بدان كه بيشتر رذائل مذكور در اين مقام : از دروغ و غيبت و بهتان و شماتت و مسخرگى و استهزاء و مزاح و غير اينها - مانند سخنان بيهوده و باطل - از آفات و مفاسد زبان است و بنا بر اين زبان زيانبارترين جوارح انسان است و آفات آن بيش از آفات ديگر اعضاء است ، و مفاسد آن اگر چه از معاصى ظاهر است ( كه در علم اخلاق به آنها پرداخته نمىشود ) ليكن به اخلاق رذيله و ملكات ناپسند مىانجامد . زيرا اخلاق با تكرار اعمال در نفس آدمى راسخ و استوار مىگردد ، و اعمال به توسط جوارح از قلب صادر مىشود ، و هر عضوى شايسته است كه از آن كارهاى پسنديده كه پذيراى اخلاق زيبا و نيكوست برخيزد ، و نيز مىتواند از آن كارهاى ناپسند كه اخلاق زشت و بد را پديد مىآورد صادر شود . پس طالب فضائل اخلاق بايد مواظب و مراقب باشد كه هم دل و نفس و هم اعضا و جوارح به خيرات و نيكىها رو آورند و از شرور و بديها جلوگيرى شوند . و عمده عضوى كه مصدر و منشأ افعال زشت و ناپسند ظاهرى است كه مؤدّى به رذائل باطنى مىشود زبان است ، و آن بزرگترين و بهترين آلت شيطان در گمراه كردن نوع انسان است ، و از اين رو مراقبت آن مهمتر و محافظت آن واجبتر و لازمتر است . و سرّ آن - چنان كه گفته‌اند - اين است كه : زبان از نعمتهاى بزرگ خداوند و از لطيفترين عجايب صنع اوست ، كه هر چند جرمش كوچك است اطاعت و جرمش بزرگ است ، زيرا ايمان و كفر جز با شهادت آن معلوم نمىشود ، و به چيزى از امور دو جهان جز به دلالت و راهنمائى آن نمىتوان راه يافت ، و هيچ موجود يا معدومى نيست مگر اينكه زبان از آن سخن مىگويد و به اثبات يا نفى آن مىپردازد . زيرا هر چه را علم شامل مىشود زبان به حق يا باطل بيان مىكند ، و هيچ چيز نيست مگر اينكه علم شامل آن مىشود . و اين خاصيّت در ديگر اعضاء يافت نمىشود ، زيرا چشم جز رنگها و